Bổ sung kẽm có thể giúp trẻ cao hơn, nhưng chủ yếu khi trẻ đang thiếu kẽm. Kẽm tham gia vào quá trình phân chia tế bào và phát triển xương, nên thiếu kẽm kéo dài dễ làm trẻ chậm lớn. Nếu khẩu phần ăn đã đủ kẽm, uống thêm gần như không làm trẻ cao thêm.
Nhiều phụ huynh mua siro kẽm vì nghe nói kẽm giúp trẻ ăn ngon và cao nhanh. Trên thực tế, kẽm chỉ là một trong nhiều yếu tố quyết định chiều cao, và tác dụng của nó phụ thuộc rất nhiều vào việc cơ thể trẻ có đang thiếu hay không.
Kẽm có giúp tăng chiều cao không?
Có, nhưng phạm vi tác dụng hẹp hơn nhiều so với kỳ vọng của đa số phụ huynh. Kẽm là vi chất thiết yếu cho tăng trưởng, không phải thuốc tăng chiều cao.
Cơ thể dùng kẽm để tổng hợp protein, tạo DNA và phân chia tế bào (NIH ODS). Các tế bào sụn ở sụn tăng trưởng cũng cần kẽm để nhân lên, và đó chính là nơi xương dài ra.
Một tổng quan Cochrane gộp 74 nghiên cứu với hơn 20.700 trẻ cho thấy bổ sung kẽm làm chiều cao tăng ở mức nhỏ, với chỉ số SMD là 0,12 (Cochrane, 2023). Con số này không có nghĩa là trẻ cao thêm 0,12 cm. Nó cho biết tác dụng có thật nhưng khá khiêm tốn khi xét trên cả nhóm trẻ.
Thử hình dung hai trẻ cùng 10 tuổi. Trẻ thứ nhất ăn kém kéo dài và thiếu kẽm, trẻ thứ hai ăn uống đầy đủ. Khi cùng uống kẽm, trẻ thứ nhất có cơ hội cải thiện tốc độ lớn rõ rệt hơn hẳn, còn trẻ thứ hai thường không thấy thay đổi gì đáng kể.
Vì sao thiếu kẽm có thể khiến trẻ chậm tăng chiều cao?
Thiếu kẽm kéo dài làm chậm quá trình phân chia tế bào, khiến mô và xương tăng trưởng chậm hơn bình thường. Thiếu kẽm còn làm hệ miễn dịch yếu đi, nên trẻ dễ ốm vặt, và mỗi lần ốm lại là một lần trẻ bị “lỡ nhịp” tăng trưởng.
Kẽm cũng có liên quan đến trục hormone tăng trưởng GH và IGF-1. Dù vậy, bằng chứng hiện có chưa cho thấy uống kẽm làm tăng hormone tăng trưởng ở mọi trẻ, nhất là trẻ không thiếu kẽm (WHO).
Một số dấu hiệu có thể gợi ý trẻ đang thiếu kẽm gồm:
- Tăng trưởng chậm so với các mốc trước đó.
- Ăn kém kéo dài.
- Tiêu chảy tái đi tái lại.
- Vết thương lâu lành.
Những dấu hiệu này không đặc hiệu, nghĩa là chúng có thể do nhiều nguyên nhân khác gây ra. Một trẻ 6 tuổi có tốc độ tăng chiều cao giảm dần cần được bác sĩ xem xét cả khẩu phần ăn, bệnh lý nền lẫn biểu đồ tăng trưởng theo chuẩn WHO (WHO Child Growth Standards). Chậm lớn cũng có thể đến từ di truyền, thiếu năng lượng, bệnh nội tiết hoặc bệnh mạn tính, chứ không riêng gì kẽm.
Trẻ cần bổ sung bao nhiêu kẽm mỗi ngày để phát triển chiều cao?
Nhu cầu kẽm của trẻ dao động từ khoảng 3 mg đến 11 mg mỗi ngày, tùy theo độ tuổi và giới tính. Đây là tổng lượng kẽm từ thức ăn và mọi sản phẩm bổ sung cộng lại, không phải liều cần uống thêm.
| Nhóm tuổi | Nhu cầu khuyến nghị (RDA) | Giới hạn trên an toàn (UL) |
|---|---|---|
| 1-3 tuổi | 3 mg/ngày | 7 mg/ngày |
| 4-8 tuổi | 5 mg/ngày | 12 mg/ngày |
| 9-13 tuổi | 8 mg/ngày | 23 mg/ngày |
| Nam 14-18 tuổi | 11 mg/ngày | 34 mg/ngày |
| Nữ 14-18 tuổi | 9 mg/ngày | 34 mg/ngày |
Nguồn: NIH ODS
Bảng này có một chi tiết dễ bị bỏ qua. Ở trẻ nhỏ, khoảng cách giữa nhu cầu và giới hạn trên rất hẹp. Trẻ 1-3 tuổi cần 3 mg mỗi ngày nhưng chỉ nên nhận tối đa khoảng 7 mg, tức là chỉ cần gấp đôi một chút đã chạm ngưỡng. Đến tuổi dậy thì, khoảng cách này rộng hơn nhiều, nên rủi ro do lỡ tay cho trẻ dùng quá liều cũng thấp hơn.
Ví dụ, một trẻ 10 tuổi có nhu cầu tham khảo là 8 mg mỗi ngày. Nếu trẻ đã ăn đủ thịt, trứng và sữa, thường không cần uống thêm một viên 8 mg nữa. Trẻ có bệnh lý hoặc đã được chẩn đoán thiếu kẽm có thể cần liều khác, và liều đó nên do bác sĩ chỉ định.
Ăn gì để bổ sung kẽm hỗ trợ tăng chiều cao?
Nguồn kẽm dễ tìm nhất trong bữa ăn gia đình Việt là thịt đỏ, hải sản, trứng, sữa và các loại đậu, hạt. Trong đó, hàu chứa nhiều kẽm hơn bất kỳ thực phẩm nào khác nếu tính theo khẩu phần (NIH ODS).
Năm nhóm thực phẩm dễ đưa vào thực đơn hằng ngày gồm:
- Thịt bò và thịt heo nạc.
- Hàu, cua, tôm và các loại hải sản khác.
- Trứng.
- Sữa và các sản phẩm từ sữa.
- Đậu, đậu phụ và các loại hạt.
Kẽm từ thực phẩm động vật thường được cơ thể hấp thu tốt hơn. Nguyên nhân là đậu và ngũ cốc nguyên hạt chứa phytate, một chất bám vào kẽm và làm giảm lượng kẽm cơ thể hấp thu được. Ngâm đậu trước khi nấu có thể giúp giảm bớt phần nào tác động này.
Một ngày ăn mẫu có thể trông như sau: buổi sáng ăn trứng và uống sữa, buổi trưa ăn cơm với thịt bò xào rau, buổi tối ăn cá, đậu phụ và canh. Thực đơn này không có gì cầu kỳ, nhưng ngoài kẽm còn cung cấp protein, năng lượng và các vi chất khác mà xương cần, trong đó có vitamin D và canxi. Nếu muốn biết chính xác hàm lượng kẽm của từng món, bạn có thể tra cứu trên USDA FoodData Central.
Uống kẽm tăng chiều cao cần lưu ý gì để an toàn?
Rủi ro lớn nhất khi cho trẻ uống kẽm là vô tình dùng quá liều. Dùng nhiều kẽm có thể gây buồn nôn và đau bụng. Dùng liều cao kéo dài còn có thể khiến cơ thể hấp thu kém đồng, dẫn đến thiếu đồng (NIH ODS).
Kẽm cũng tương tác với một số loại kháng sinh, như nhóm quinolone và tetracycline, khiến cả kẽm lẫn thuốc đều bị giảm hấp thu. Nếu trẻ đang dùng kháng sinh, bạn nên hỏi dược sĩ nên uống kẽm cách thuốc bao lâu.
Trước khi cho trẻ dùng sản phẩm kẽm, bạn có thể kiểm tra theo bốn bước sau:
- Cộng tổng lượng kẽm trẻ nhận được từ tất cả các nguồn, gồm siro, viên uống và multivitamin.
- Đọc lượng kẽm nguyên tố ghi trên nhãn, vì con số này khác với khối lượng của hợp chất như kẽm gluconat.
- Kiểm tra độ tuổi sử dụng, các tương tác thuốc và chống chỉ định.
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nếu định cho trẻ dùng kéo dài.
Một lỗi phổ biến là cho trẻ dùng cùng lúc siro kẽm và một loại multivitamin cũng có chứa kẽm, khiến tổng liều vượt ngưỡng mà phụ huynh không hề hay biết. Nếu muốn tìm hiểu thêm về dinh dưỡng và phát triển chiều cao, HeightGrowth.net là một nguồn tham khảo hữu ích, nhưng không thay thế được lời khuyên trực tiếp từ bác sĩ.
Lời kết
Kẽm chỉ phát huy tác dụng rõ rệt với chiều cao khi cơ thể trẻ đang thiếu. Bổ sung đúng nhu cầu mang lại nhiều lợi ích hơn là bổ sung thật nhiều, và việc theo dõi biểu đồ tăng trưởng của trẻ đáng tin cậy hơn nhiều so với việc đếm từng centimet sau mỗi lọ siro. Nếu thấy trẻ chậm lớn, bạn nên đưa trẻ đi khám dinh dưỡng trước khi mua thêm sản phẩm bổ sung.
