Bé mới 5 hay 6 tháng đã thích duỗi thẳng chân mỗi khi được bế đứng, và gần như chắc chắn sẽ có người trong nhà nhắc rằng cho đứng sớm thì sau này lùn, cong chân. Câu trả lời ngắn là: hiện chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy trẻ tự đứng sớm làm giảm chiều cao. Điều đáng để ý nằm ở chỗ khác, đó là bé tự đứng hay đang bị người lớn ép đứng.
Key Takeaways
- Chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy việc trẻ tự đứng sớm gây thấp lùn hoặc làm giảm chiều cao trưởng thành.
- Bé tự vịn đứng và người lớn ép bé đứng khi chưa sẵn sàng là hai chuyện rất khác nhau.
- Theo CDC, khoảng 12 tháng tuổi, đa số trẻ có thể kéo người lên để đứng và đi men theo đồ vật.
- Xe tập đi có bánh không giúp trẻ biết đứng hay biết đi sớm hơn, mà còn làm tăng nguy cơ tai nạn.
- Nếu trẻ đau khi chịu lực, không chịu đặt chân xuống hoặc vận động lệch một bên, bạn nên cho bé đi khám.
Cho trẻ đứng sớm có bị lùn không? Giải đáp từ góc độ khoa học
Cho trẻ đứng sớm có bị lùn không? Hiện chưa có nghiên cứu đáng tin cậy nào cho thấy trẻ tự đứng sớm làm giảm chiều cao. Chiều cao phụ thuộc chủ yếu vào di truyền, dinh dưỡng, hormone tăng trưởng và sức khỏe tổng thể. Điều cha mẹ cần tránh là ép bé đứng khi cơ thể chưa sẵn sàng.
Xương dài như xương đùi, xương chày dài ra nhờ sụn tăng trưởng (growth plate) nằm ở hai đầu xương. Vùng sụn này có thể tổn thương thật, nhưng thường do chấn thương mạnh như gãy xương hay té ngã nặng, chứ không phải do vài phút bé chống chân trên đùi mẹ.
Trên thực tế, yếu tố gia đình nặng ký hơn nhiều so với thời điểm bé đứng. Kể cả chuyện bố mẹ thấp vẫn có thể sinh con cao cũng cho thấy chiều cao là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại, không có một nút bấm duy nhất.
Để dễ hình dung, bạn có thể chia ra ba tình huống:
- Bé tự bám thành giường kéo người lên: đây là bé đang luyện kỹ năng, gần như không có gì phải lo.
- Người lớn đỡ nách cho bé chống chân vài giây rồi bế lên: phần lớn trường hợp vô hại, bé thường chỉ đang phản xạ.
- Người lớn giữ bé đứng lâu, lặp đi lặp lại dù bé khuỵu chân: đây mới là kiểu tập nên bỏ, vì bé khó chịu và dễ té.
Vậy nên, không phải mọi kiểu đứng sớm đều có hại, nhưng cũng không phải kiểu nào cũng ổn.
Trẻ mấy tháng biết đứng là bình thường?
Đa số trẻ kéo được người lên đứng và đi men theo đồ vật vào khoảng 12 tháng tuổi, theo bảng mốc phát triển của CDC. Mốc này được CDC chọn dựa trên kỹ năng mà ít nhất 75% trẻ đạt được ở độ tuổi đó, nên một bé đạt sớm hay muộn vài tuần vẫn hoàn toàn có thể bình thường.
| Độ tuổi | Biểu hiện vận động | Cha mẹ cần lưu ý |
|---|---|---|
| 5 đến 7 tháng | Chống chân, nhún nhảy khi được đỡ | Đây là phản xạ, chưa phải bé đã biết đứng |
| Khoảng 9 tháng | Nhiều bé bắt đầu tự kéo người lên đứng | Không phải bé nào cũng làm được ở tuổi này |
| Khoảng 12 tháng | Kéo đứng, đi men theo bàn ghế (mốc CDC) | Mốc đáng để theo dõi kỹ nhất |
| Khoảng 15 tháng | Tự đi được vài bước (mốc CDC) | Dáng đi còn lảo đảo là chuyện thường |
Điều dễ gây hiểu nhầm nhất là hàng đầu tiên. Bé 7 tháng chống chân rất cứng khi mẹ đỡ không có nghĩa bé đã sẵn sàng tự đứng, giống như bé thích cầm thìa chưa có nghĩa bé tự xúc cơm được.
Thay vì soi riêng tuổi bắt đầu đứng, bạn nên nhìn cả bức tranh: bé ngồi vững chưa, xoay người, bò hay trườn ra sao, hai chân có dùng lực đều nhau không.
Ép bé tập đứng quá sớm có ảnh hưởng đến chân và xương không?
Ép bé đứng quá sớm chủ yếu làm bé khó chịu, mất thăng bằng và dễ té ngã. Chưa có bằng chứng cho thấy kiểu đứng sớm thông thường trực tiếp gây lùn hay chân vòng kiềng.
Nỗi lo cong chân phần lớn đến từ việc nhiều người chưa biết rằng chân vòng kiềng sinh lý rất phổ biến ở trẻ nhỏ. Hầu hết trẻ dưới 2 tuổi có chân hơi cong ra ngoài do tư thế trong bụng mẹ, và chân thường thẳng dần khi bé lớn.
| Quan niệm thường gặp | Điều khoa học cho biết | Nhận xét thực tế |
|---|---|---|
| Đứng sớm làm cong chân | Chân vòng kiềng ở trẻ nhỏ thường là sinh lý, tự cải thiện theo tuổi | Nếu chỉ cong một bên hoặc cong nặng dần, đó mới là lúc đi khám |
| Đứng sớm làm hỏng sụn tăng trưởng | Tổn thương sụn thường do chấn thương mạnh, không do chịu lực nhẹ | Cú té từ xe tập đi đáng lo hơn nhiều so với việc đứng vịn |
| Xe tập đi giúp bé biết đi nhanh | AAP cho biết xe tập đi có bánh không giúp trẻ học đi, còn có thể làm chậm việc biết đi | Đây là thiết bị mà các bác sĩ nhi ở Mỹ đã kêu gọi cấm bán |
Một ví dụ dễ thấy là cảnh người lớn nắm hai tay bé kéo đi từng bước suốt buổi chiều dù bé khóc và khuỵu chân. Bé không bị lùn vì chuyện đó, nhưng bé mệt, dễ ngã và chẳng học thêm được gì.
Cách giúp bé tập đứng an toàn mà không ảnh hưởng phát triển tự nhiên
Cách tốt nhất để giúp bé tập đứng là cho bé thật nhiều thời gian chơi trên sàn và để bé tự quyết định lúc nào đứng lên. WHO khuyến nghị trẻ chưa tự di chuyển nên được nằm sấp (tummy time) ít nhất 30 phút mỗi ngày khi thức, chia thành nhiều lần và có người giám sát.
Năm việc đơn giản bạn có thể làm ngay tại nhà:
- Cho bé chơi và vận động trên sàn mỗi ngày để cơ cổ, lưng và thân mình khỏe dần.
- Để bé tự chủ động vịn và kéo đứng, thay vì kéo hai tay bé lên.
- Chuẩn bị điểm tựa chắc chắn như ghế sofa thấp, bàn không có cạnh sắc, không dễ lật.
- Luôn có người trông, và không giữ bé đứng lâu khi bé đã muốn ngồi xuống.
- Bỏ hẳn xe tập đi có bánh và các dụng cụ thúc bé đứng sớm.
Với nhiều gia đình Việt, chuyện nhà cửa mới là phần khó. Nền gạch men trơn khi vừa lau, ổ điện đặt thấp hay bậc thềm giữa các phòng đều là những chỗ bé dễ gặp sự cố, nên một tấm thảm chống trượt ở khu sinh hoạt chung thường đáng tiền hơn bất kỳ món đồ “hỗ trợ tập đứng” nào.
Nếu ông bà hay muốn tập đứng sớm cho cháu, bạn có thể chia sẻ cùng một danh sách như trên để cả nhà làm giống nhau. Muốn tìm hiểu thêm về các giai đoạn phát triển chiều cao của trẻ, bạn có thể đọc thêm để hiểu vì sao những năm đầu đời quan trọng ở dinh dưỡng và giấc ngủ hơn là ở thời điểm biết đứng.
Khi nào trẻ chậm đứng hoặc đứng bất thường cần đi khám?
Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu đến 12 tháng bé vẫn chưa kéo đứng hoặc chưa đi men, hoặc có những dấu hiệu bất thường khi vận động. Phần lớn trường hợp không có gì nghiêm trọng, nhưng kiểm tra sớm vẫn tốt hơn đợi thêm vài tháng trong lo lắng.
| Dấu hiệu | Hành động đề xuất |
|---|---|
| 12 tháng chưa kéo đứng, chưa đi men | Hẹn khám nhi để đánh giá vận động tổng thể |
| Hai bên tay chân dùng lực không đều | Khám nhi hoặc phục hồi chức năng nhi |
| Chân yếu rõ, mềm nhũn hoặc cứng đờ | Khám sớm để đánh giá thần kinh vận động |
| Mất kỹ năng đã có, đau, sưng hoặc không chịu đứng sau khi ngã | Đưa bé đi khám càng sớm càng tốt |
| Chân cong một bên hoặc cong nặng dần | Khám chấn thương chỉnh hình nhi |
Với trẻ sinh non, bác sĩ thường tính theo tuổi hiệu chỉnh trong khoảng hai năm đầu. Bé sinh sớm 2 tháng mà 12 tháng tuổi chưa đứng thì nên được so với mốc của bé 10 tháng.
Tại Việt Nam, bạn có thể bắt đầu với khoa Nhi, sau đó bác sĩ sẽ chuyển sang phục hồi chức năng nhi hoặc chấn thương chỉnh hình nhi nếu cần. Đây cũng là lúc nên hỏi bác sĩ trước khi tự mua sản phẩm bổ sung “tăng chiều cao” cho bé.
Trẻ đứng nhón gót thường xuyên có bình thường không?
Một số bé mới tập đứng có nhón gót một thời gian ngắn. Nhưng nếu bé liên tục không đặt được gót xuống sàn, đứng lệch hoặc chân căng cứng, bạn nên cho bé đi khám.
Bé không biết bò mà đã biết đứng có sao không?
Thường là không sao. Không phải bé nào cũng trải qua giai đoạn bò giống nhau, nên bạn chỉ cần theo dõi khả năng di chuyển, giữ thăng bằng và phối hợp tay chân nói chung.
Trẻ đứng sớm có thông minh hơn không?
Chưa có cơ sở để kết luận như vậy. Mốc vận động và trí thông minh là hai chuyện riêng, bé đứng muộn vài tuần cũng chẳng thua kém gì.
Có cần mua giày tập đứng cho trẻ không?
Không nhất thiết. Trong nhà, bé tập chân trần trên sàn sạch và không trơn là đủ, còn khi ra ngoài thì chọn giày mềm, vừa chân và có đế chống trượt.
Bé đang tập đứng có cần bổ sung canxi không?
Không nên tự cho bé uống canxi chỉ vì bé bắt đầu đứng. Nhu cầu canxi và vitamin D cần được bác sĩ đánh giá theo tuổi, chế độ ăn và sức khỏe của bé.
Có nên massage chân để bé đứng vững hơn không?
Massage nhẹ giúp bé thư giãn, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy nó giúp bé đứng sớm hơn. Bạn tránh kéo, nắn hay tác động mạnh lên khớp chân của bé.
Tóm lại, việc bé tự đứng sớm không làm bé lùn đi. Điều thật sự đáng quan tâm là không ép bé, không dùng xe tập đi có bánh và để ý những dấu hiệu bất thường. Nếu còn băn khoăn về sự phát triển vận động của con, một buổi khám với bác sĩ nhi sẽ cho bạn câu trả lời rõ ràng hơn bất kỳ lời truyền miệng nào.
